Dwór w Jaroszewie Pierwszym – zapomniana rezydencja ziemiańska i zabytkowy park

Na pograniczu Pojezierza Gnieźnieńskiego i północnych rubieży historycznych traktów Puszczy Zielonki kryje się dwór w Jaroszewie Pierwszym. Choć współczesne szlaki turystyczne częściej kierują wędrowców ku pobliskiemu Kamieniowi św. Wojciecha w Budziejewku czy do pocysterskich zakątków Wągrowca, ta kameralna wieś w gminie Mieścisko skrywa autentyczny, XIX-wieczny zespół dworsko-parkowy. To punkt obowiązkowy dla każdego miłośnika wielkopolskich dworów, dawnych majątków ziemskich oraz turystyki krajoznawczej z dala od utartych tras.

Rys historyczny majątku Jaroszewo

Metryka osadnictwa w tych rejonach sięga wczesnego średniowiecza – w dolinie rzeki Wełny i na okolicznych wysoczyznach morenowych archeolodzy zidentyfikowali setki stanowisk osadniczych. Samo Jaroszewo wzmiankowane było w źródłach pisanych już pod koniec XIV wieku (m.in. w 1393 roku jako własność rycerska Niemierzy z Jaroszewa).

W XIX stuleciu, w dobie reform uwłaszczeniowych oraz intensywnego rozwoju rolnictwa folwarcznego pod zaborem pruskim, wieś ukształtowała się jako dobrze prosperujący majątek ziemski. Pod koniec XIX i na początku XX wieku wzniesiono murowany dwór, który stanowił centrum zarządu dóbr i rezydencję właścicieli. Po II wojnie światowej – podobnie jak w przypadku setek innych rezydencji w Wielkopolsce – majątek został znacjonalizowany na mocy dekretu o reformie rolnej z 1944 roku i wszedł w skład Państwowego Gospodarstwa Rolnego (PGR), co zdeterminowało jego losy oraz układ gospodarczy.

Architektura i kompozycja zespołu dworsko-parkowego

W skład wpisanego do ewidencji zabytków zespołu wchodzą:

• Murowany dwór z przełomu XIX i XX wieku: Budynek wzniesiony na rzucie prostokąta, murowany z cegły, otynkowany, parterowy z użytkowym poddaszem, nakryty tradycyjnym dachem dwuspadowym/naczółkowym. Bryła zachowuje cechy skromnego, historyzującego dworu wielkopolskiego z wyraźnie zaakcentowaną osią wejściową i symetrią otworów okiennych.

• Park krajobrazowy z II połowy XIX wieku: Otaczający rezydencję park o powierzchni krajobrazowej z zachowanym starodrzewem liściastym. Wśród drzewostanu przeważają rodzime gatunki: dęby szypułkowe, lipy drobnolistne, jesiony wyniosłe oraz klony.

• Zaplecze folwarczne: Dawne budynki inwentarskie i gospodarcze rozlokowane na zachód i północ od rezydencji, dokumentujące gospodarczy profil dawnego folwarku.

Co zobaczyć w najbliższej okolicy?

Wyprawę do dworu w Jaroszewie Pierwszym warto połączyć ze zwiedzaniem okolicznych zabytków:

1. Kościół filialny pw. św. Kazimierza w Jaroszewie Pierwszym: Neogotycka świątynia z końca XIX wieku (1853–1890), pierwotnie zbudowana dla miejscowej gminy ewangelickiej. Charakteryzuje się surową, ceglaną architekturą, ozdobnym szczytem schodkowym oraz drewnianą nadbudową wieżyczki dzwonnej.

2. Kamień św. Wojciecha w Budziejewku (ok. 5 km): Drugi co do wielkości głaz narzutowy w Wielkopolsce (ponad 20,5 m obwodu), będący najstarszym prawnie chronionym pomnikiem przyrody w regionie (wpisany do księgi wieczystej już w 1840 r.). Obok znajduje się nowoczesny Park Pamięci.

3. Szlak Kościołów Drewnianych wokół Puszczy Zielonki: W promieniu kilkunastu kilometrów znajdują się perły architektury drewnianej, m.in. kościół św. Michała Archanioła w Jabłkowie (1754 r.) oraz świątynie w Popowie Kościelnym i Raczkowie.

4. Dolina rzeki Wełny: Meandrująca rzeka stwarza dogodne warunki dla spływów kajakowych oraz tras gravelowych i trekkingowych.

Podsumowanie: Dlaczego warto odwiedzić to miejsce?

Jaroszewo Pierwsze to kwintesencja wielkopolskiej prowincji – nieskażonej masową turystyką, pełnej autentyzmu i śladów dawnego ziemiaństwa. Wizyta tutaj pozwala poczuć klimat dawnych folwarków rolnych, odpocząć w cieniu wiekowych drzew i odkryć mało znane zabytki architektury sakralnej i rezydencjonalnej w bezpośrednim sąsiedztwie Puszczy Zielonki.